Dyrektor Arboretum w Bolestraszycach: Prowadzimy obserwacje odmian i przygotowujemy nowości do rejestracji (wywiad)



Albert Katana/ www.sadyogrody.pl - 18 października 2019 09:55


Dereń jadalny to roślina o niewielkich wymaganiach uprawowych. Dobrze rośnie i owocuje na glebach średnio żyznych (lessowych, piaszczysto-gliniastych), zasobnych w wapń. Lubi miejsca słoneczne, może też rosnąć w półcieniu. Dosyć dobrze znosi suszę. - Sadownicy, którzy chcieliby rozpocząć uprawę derenia jadalnego, mogą zgłosić się po porady do Arboretum, co więcej wiele osób już takie informacje od nas uzyskało – mówi serwisowi sadyogrody.pl dyrektor Arboretum w Bolestraszycach p. Narcyz Piórecki.

Arboretum w Bolestraszycach specjalizuje się w dereniu jadalnym. Jaka jest historia Waszej kolekcji? Czy dereń to roślina na tyle ciekawa, że godna miejsca w arboretum?

Kolekcję derenia jadalnego w Arboretum Bolestraszyce, która zawiera najcenniejsze formy zebrane w południowo-wschodniej Polsce, założył Jerzy Piórecki na przełomie lat 70-tych i 80-tych XX w. Spośród tych roślin wyselekcjonowałem 12 odmian w konsultacji naukowej odnośnie składu chemicznego z dr hab. Alicją Kucharską z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Derenie te są pierwszymi odmianami zarejestrowanymi w Polsce.
Dereń jadalny jest rośliną ciekawą, godną miejsca w Arboretum. Jest zwykle wysokim i szerokim krzewem. Stare okazy były często prowadzone w formie niskopiennych drzew. Kwiaty derenia są żółte, drobne, zebrane w niewielkie kwiatostany. Kwitnie wczesną wiosną przed rozwinięciem się liści. Dojrzewanie i zbiór owoców trwa od połowy sierpnia (odmiany wczesne) do października (odmiany późne).
Owoce derenia są bogatym źródłem związków biologicznie aktywnych. Zawierają dużo witaminy C oraz związki polifenolowe (flawonoidy) o właściwościach przeciwutleniających, a także rzadko występujące w innych popularnych owocach – związki irydoidowe np. kwas loganowy, o właściwościach przeciwzapalnych. To zawartość związków irydoidowych sprawia, że wśród polskich owoców dereń jest wyjątkowy.

Dereń jest znany głównie jako roślina ozdobna, żywopłotowa, której owoce są niesmaczne, przez wielu uważane nawet za niejadalne. A przecież dereń niegdyś był powszechnie uprawiany przy dworach szlacheckich. Czy jest szansa na powrót derenia jadalnego na polskie stoły?

Dereń faktycznie znany jest również jako roślina ozdobna, jednak jest mylony z innymi dereniami z tego rodzaju, które są tylko ozdobne (dereń biały, dereń kousa, dereń kwiecisty, dereń świdwa). W Polsce na naturalnych stanowiskach dereń jadalny nie występuje, można go spotkać w parkach, w ogrodach pałacowych oraz ogrodach botanicznych i arboretach. Zasięg derenia jadalnego obejmuje zachodnią, środkową i południowo-wschodnią Europę, od Francji przez Czechy, Słowację i Ukrainę, po Bałkany, Turcję, Krym i Kaukaz.
Owoce derenia są coraz popularniejsze. Do sprzedaży trafiają nie tylko jako nalewki, ale także jako konfitury, dodatki do czekolad, czy lodów. Wracają do sklepów, cukierni i dobrych restauracji. Dereń to nie tylko składnik słodyczy i deserów, może być wykorzystywany również do kiszenia.
Dereń jadalny powraca na polskie stoły, istnieje wiele przepisów na „domowe” przetwory z wykorzystaniem derenia jadalnego. Miąższ z owoców jest soczysty, ma smak cierpkawy i kwaskowaty. Owoce można spożywać na surowo (najsmaczniejsze są po opadnięciu, gdy są miękkie i dojrzałe), ale zwykle przetwarza się je na kompoty, dżemy, soki, konfitury, galaretki, przeciery, można je też suszyć. Suszone i zmielone owoce mogą stanowić przyprawę do marynat i sosów. Owoce derenia można także łączyć w przetworach ze słodkimi owocami, np. jabłkami.

Owoce derenia jak już wspominałem, nadają się również do kiszenia. Surowcem są niedojrzałe owoce z dodatkiem wody, soli i przypraw (pieprz, tymianek, liść laurowy, czosnek). Smak kwaśno-słony kiszonego derenia jest bardzo zbliżony do smaku oliwek. Dereń kiszony został wpisany w 2008 r. na Listę Produktów Tradycyjnych prowadzoną przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Dereń kiszony można podawać tak jak podaje się oliwki, czyli jako przekąska bez dodatków, jako dodatek do różnego rodzaju sałatek np. do sałatki greckiej, również do wędlin, mięs pieczonych na ciepło i na zimno oraz można wykorzystać go do przygotowania sosu pesto.

W drugą niedzielę września Arboretum organizuje Międzynarodowy Festiwal Derenia, gdzie główny nacisk kładzie się na popularyzację wiedzy o dereniu jadalnym, jego uprawie, rozmnażaniu, wymaganiach hodowlanych oraz jego właściwościach i zastosowaniu. W ramach festiwalu odbywa się promocja odmian derenia jadalnego wyhodowanego w Arboretum oraz promocja owoców derenia i przetworów wykonanych z tych owoców (kompoty, soki, galaretki, dżemy, dereń kiszony), które można skosztować w ramach degustacji.

Ile jest odmian derenia jadalnego zarejestrowanych obecnie? Czy są prowadzone prace nad nowymi odmianami i dlaczego? Które odmiany są godne polecenia do uprawy towarowej, a które do uprawy przydomowej?

Obecnie zarejestrowanych jest 12 odmian derenia jadalnego. Wśród odmian z kolekcji bolestraszyckiej przeważają owoce gruszkowe (‘Bolestraszycki’, ‘Dublany’, ‘Paczoski’, ‘Szafer’). Owoce odmiany ‘Juliusz’ są kuliste, odmiany ‘Florianka’ i ‘Podolski’ – owalne, a odmiany ‘Słowianin’ – butelkowo-gruszkowe. Największymi owocami charakteryzują się odmiany ‘Bolestraszycki’, ‘Dublany’ i ‘Szafer’, a najmniejszymi – odmiana ‘Juliusz’. Procentowy udział pestki, którą dość trudno oddzielić od miąższu, w masie owocu wynosi od 11% (‘Dublany’) do 14% (‘Paczoski’). W dawnych czasach palone pestki wykorzystywane były jako namiastka kawy, a suszone liście – jako namiastka herbaty. Barwa owoców wyselekcjonowanych odmian, w zależności od ilości i jakości barwników antocyjanowych oraz nasłonecznienia, zmienia się od czerwonoróżowej (‘Juliusz’), poprzez czerwoną (‘Paczoski’, ‘Słowianin’), wiśniową (‘Podolski’), do ciemnowiśniowej (‘Bolestraszycki’, ‘Szafer’).

Prowadzimy obserwacje odmian w naszym Arboretum i przygotowujemy nowe odmiany do rejestracji. Obserwujemy też odmiany dereni pochodzące z innych krajów min. Ukrainy, Austrii, Słowacji. Współpracujemy również z Arboretum Leśnym im. prof. S. Białoboka w Sycowie, w którym została założona kolekcja zachowawcza - bank genów polskiej populacji derenia i gdzie wyselekcjonowano następne polskie odmiany derenia jadalnego (min. Cornus mas ‘Basia’, ‘Cecylia’, ‘Cezar’, Cyryl’, ‘Czarek’). Wszystkie polskie odmiany można polecić zarówno do uprawy towarowej jak i przydomowej.

Czy dereń jadalny to roślina trudna w uprawie? W jaki sposób zbierać owoce w uprawie towarowej? Czy sadownik, który chciałby rozpocząć uprawę derenia jadalnego może zgłosić się po porady do Arboretum w Bolestraszycach?

Są to rośliny o niewielkich wymaganiach uprawowych. Dobrze rosną i owocują na glebach średnio żyznych (lessowych, piaszczysto-gliniastych), zasobnych w wapń. Zdecydowanie gorzej rosną na glebach kwaśnych, wymagają wtedy nawożenia organicznego, wapnowania. Lubią miejsca słoneczne, mogą też rosnąć w półcieniu. Dosyć dobrze znoszą suszę, ale jeśli plony mają być wysokie, musimy zadbać o podlewanie krzewów. Z powodu wczesnego kwitnienia, dłuższe okresy deszczowe lub opady śniegu w tym czasie, mogą uniemożliwić zapylanie, co z kolei może prowadzić do słabego owocowania. O ile jest wystarczająca ilość miejsca, zbyteczne jest przycinanie dereni, jednakże derenie można prowadzić w formie drzewa, a często wykorzystywane są na żywopłoty.

{media;23160;fot. materiały prasowe;https://pliki.sadyogrody.pl/i/02/31/60/023160.jpg;https://pliki.sadyogrody.pl/i/02/31/60/023160_r0_620.jpg}


W Arboretum zbiór owoców odbywa się metodą tradycyjną. Pod krzewami rozkładamy maty, a dojrzałe opadłe owoce zbieramy ręcznie. Arboretum prowadzi prace nad selekcją odmian, a nie technologią uprawy, tym powinny się zająć placówki specjalizujące się w tej dziedzinie.

Sadownicy, którzy chcieliby rozpocząć uprawę derenia jadalnego, mogą zgłosić się po porady do Arboretum, co więcej wiele osób już takie informacje od nas uzyskało.

Dziękuję za rozmowę